SHARE

Các rối loạn cảm xúc và rối loạn lo âu ở Trung Quốc ít phổ biến hơn ở Hoa Kỳ. Tại Mỹ, tỷ lệ hiện mắc của chứng rối loạn lo âu là gần 30% nhưng ở Trung Quốc chỉ khoảng 5%. Tương tự vậy, khoảng 20% người Mỹ sẽ trải qua một loại rối loạn trầm cảm tại một thời điểm nào đó trong cuộc đời của họ, nhưng đối với dân Trung Quốc, chỉ có 2%.

Điều đó không nói rằng Trung Quốc là một đất nước đặc biệt hạnh phúc. Nghiên cứu so sánh giữa các nền văn hóa về phúc lợi cá nhân cho thấy người Mỹ là một trong những công dân hạnh phúc nhất thế giới, cùng với các quốc gia Phương Tây khác, như Canada và Úc. Tuy nhiên, xếp hạng hạnh phúc của Trung Quốc và các nước Đông Á khác,  như Nhật Bản và Hàn Quốc, ngay giữa mức “không phải hạnh phúc lắm” và “cực kỳ không hạnh phúc”.

Đây là câu hỏi hóc búa đã gây bối rối cho các nhà tâm lý học nghiên cứu so sánh văn hoá trong nhiều thập kỷ. Các quốc gia phương Tây báo cáo mức phúc lợi cá nhân cao nhưng đồng thời có tỷ lệ trầm cảm và lo âu cao. Ngược lại, xã hội phương Đông dường như ít hạnh phúc hơn nhưng cũng ít rối loạn cảm xúc hơn.

Trong nhiều năm, các nhà tâm lý học tin rằng nghịch lý này xảy ra bởi lo lắng và trầm cảm ở Châu Á  được báo cáo ở mức thấp. Theo quan điểm này, họ cho rằng do sự kỳ thị với tâm bệnh nên người Châu Á chuyển đổi các rối loạn tâm lý thành các triệu chứng thể chất, mệt mỏi với các cơn đau đầu, đau dạ dày, và mất ngủ.

Tuy nhiên, nhà tâm lý học người Úc June De Vaus và các đồng nghiệp của cô cho rằng không có bằng chứng nào ủng hộ giả thuyết này. Hơn nữa, tỷ lệ bệnh tâm thần phân liệt ở phương Đông và phương Tây tương tự nhau, mặc dù châu Á tồn tại sự kỳ thị cao với các bệnh tâm lý. Vì vậy, các nhà nghiên cứu này đề xuất rằng sự khác biệt văn hoá về rối loạn cảm xúc là bởi cách người phương Đông và người phương Tây suy nghĩ và đáp ứng với cảm xúc của họ.

Trong vài thập kỷ qua, các nhà tâm lý học về văn hoá đã ghi nhận những khác biệt căn bản về nhân sinh quan giữa các nền văn hoá phương Đông và phương Tây. Người phương Tây tiếp cận thế giới từ góc độ phân tích. Họ có khuynh hướng phân chia thế giới thành các thể đối lập – chủ thể so với khách thể, tốt đối với xấu, hạnh phúc so với nỗi buồn. Về tinh thần, người phương Tây có khuynh hướng tách biệt con người, sự vật, sự việc từ bối cảnh lớn mà chúng xuất hiện. Họ có khuynh hướng cho rằng bản thân như một cá thể độc lập, nhìn nhận chính mình là một tác nhân tự do trong tương tác với người khác.

Ngược lại, người dân ở các nền văn hoá phương Đông có khuynh hướng xem xét thế giới một cách toàn diện. Họ không tư duy phân lập. Trên thực tế, họ mong đợi những giá trị đối lập cùng tồn tại, được biểu trưng bởi âm và dương – một điểm đen trong vùng sáng, và một điểm sáng trong bóng tối. Hơn nữa, khi tương tácvới một người hay một sự vật, họ cũng xem xét đến ảnh hưởng của bối cảnh rộng hơn. Người phương Đông nhìn nhận bản thân như một thể liên kết tương hỗ với người khác, xác định bản thân trong tương quan của các mối quan hệ và nghĩa vụ.

Hai thế giới quan khác biệt này đã tồn tại hàng ngàn năm, chúng ăn sâu vào các nền văn hoá Đông phương và Tây phương. Thế giới quan riêng biệt của chúng ta được hình thành khi trưởng thành trong một nền văn hóa đặc thù, những mô hình tư tưởng đó thấm vào tâm lý của chúng ta. Khi vô thức trải qua một ngày hỗn độn, ta suy tư theo các khuôn mẫu mà nền văn hóa tạo nên. Nhưng nếu tỉnh táo hơn, chúng ta chắc chắn có thể đón nhận một thế giới quan thay thế. Ví dụ, một người phương Đông tư duy “toàn diện” sẽ  theo hướng phân tích vấn đề khi họ làm toán hoặc logic; và những người phương Tây ưa phân tích sẽ suy nghĩ một cách toàn diện khi họ làm công việc sáng tạo.

Nếu tình trạng rối loạn cảm xúc ở châu Á thấp hơn nhiều, De Vaus và các đồng nghiệp cho rằng, chúng ta có thể học được một số phương thức đối phó trầm cảm hiệu quả qua việc nghiên cứu cách người Á Châu đối phó với những cảm xúc tiêu cực. Trong nghiên cứu của họ, họ tìm ra ba cách suy nghĩ về những cảm xúc khác nhau giữa các nền văn hoá  Đông phương và Tây phương. Những cách suy nghĩ này dẫn đến những phản ứng đặc biệt làm giảm xác suất thất bại trong cuộc sống – nguyên nhân gây nên trầm cảm hoặc lo lắng.

    • Cảm xúc xảy ra đồng thời. Người phương Tây có khuynh hướng xem hạnh phúc và nỗi buồn đối lập nhau, điều này tồn tại sẽ loại trừ điều kia. Trong khi theo đuổi hạnh phúc không mệt mỏi, họ né tránh nỗi buồn bằng mọi giá. Họ tin rằng những điều này sẽ làm giảm những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống của họ. Tuy nhiên, người phương Đông cởi mở hơn với những trải nghiệm cảm xúc mâu thuẫn cùng lúc. Luôn có chút buồn trong niềm vui, và hạnh phúc có thể tìm thấy trong bế tắc khổ đau. Do đó, những trải nghiệm tiêu cực có ít tính đe dọa hơn vì chúng không loại trừ được cảm giác hạnh phúc.
    • Cảm xúc có thể thay đổi. Người phương Tây có khuynh hướng suy nghĩ rằng cảm xúc phát sinh từ một cái tôi ổn định. Nếu tôi nghĩ về bản thân mình là một người hạnh phúc, thì tôi cần phải giảm bớt bất cứ trải nghiệm tiêu cực bất thường nào – bởi đó không phải là một phần của tôi. Tương tự như vậy, những người bị trầm cảm thường nghĩ rằng đó luôn là cách họ cảm nhận về cuộc sống. Trái lại, người phương Đông, xem cảm xúc – cũng như nội tâm bên trong – là điều chắc chắn thay đổi được. Do đó, những trải nghiệm tiêu cực có ít tính đe dọa hơn vì chúng chỉ là tạm thời.
  • Cảm xúc đến từ bối cảnh. Không giống người phương Tây, những người xem những cảm xúc phát sinh từ bên trong họ, người phương Đông nhận thấy những cảm xúc xuất phát từ hoàn cảnh họ đang ở. Điều này có nghĩa là tâm trạng có thể thay đổi bằng cách thay đổi bối cảnh, đặc biệt bằng cách điều chỉnh các suy nghĩ và hành vi theo kỳ vọng của cộng đồng họ tham gia. Bằng cách tự tách bản thân ra khỏi cảm xúc, người phương Đông sẽ điều chỉnh chúng tốt hơn. Do đó, những trải nghiệm tiêu cực ít đe doạ hơn bởi vì có thể xử lý được chúng.

Sau đó, De Vaus và các đồng nghiệp xem xét làm thế nào những khác biệt văn hoá trong cách tư duy về cảm xúc ảnh hưởng đến hai hành vi phổ biến mà mọi người thường làm khi họ đang cảm thấy buồn – bài xích và nghiền ngẫm. Người phương Tây thường cố gắng đương đầu với những tâm trạng tiêu cực bằng cách đẩy chúng ra khỏi tâm trí. Nhưng việc đè nén những cảm xúc xấu theo cách này thường gây ra hậu quả, làm tăng khả năng chìm vào trầm cảm.

Người phương Đông cũng cố ngăn chặn cảm xúc tiêu cực, nhưng theo một cách khác. Mặc dù họ cảm thấy tệ, nhưng họ không cố gắng thể hiện điều đó bởi vì họ không muốn ảnh hưởng đến người khác. Kết quả của việc này là khi người Châu Á cảm thấy buồn, họ vẫn duy trì các mối quan hệ xã hội, điều này thường cải thiện hơn tâm trạng của họ.

Khi buồn, chúng ta có khuynh hướng tập trung suy nghĩ vào cảm xúc bản thân. Người phương Tây có xu hướng suy nghĩ về những cảm xúc tiêu cực rằng: “Có gì sai với tôi?” Ngược lại, người phương Đông có nhiều khả năng nghĩ rằng: “Có gì sai với tình hình?” Vì vậy, trong khi nghiền ngẫm dẫn người phương Tây vào một chu kỳ luẩn quẩn của những suy nghĩ tiêu cực về bản thân họ, quá trình tương tự dẫn người châu Á tìm kiếm các giải pháp cho các vấn đề của họ.

Khi chúng ta xem xét sự khác biệt giữa các nền văn hoá, điều quan trọng không phải là nghĩ đến một thế giới quan cao cấp hơn. Một mặt, thế giới quan phương Tây – phân tích và độc lập – dẫn đến mức chủ quan cao cho mọi người, nhưng lại làm tăng nguy cơ lo âu và trầm cảm. Mặt khác, thế giới quan phương Đông – toàn diện và phụ thuộc lẫn nhau – tạo lớp phòng vệ chống rối loạn cảm xúc, nhưng nó cũng làm giảm tổng thể mức độ hạnh phúc.

Bạn không phải là người nuôi nhốt văn hoá của bạn. Bằng việc học cách nhìn nhận thế giới, bạn có thể lựa chọn nhân sinh quan theo cách có lợi cho bạn. Khi bạn thấy buồn, hãy thử nhìn toàn diện vấn đề. Nhắc nhở bạn rằng đi qua thời điểm xấu cuối cùng mọi chuyện tốt. Và hãy nhớ rằng tâm trạng của bạn đang phản ánh điều gì đó về tình hình hiện tại của bạn. Bắt đầu tập trung vào cách thay đổi tình hình, và bạn sẽ cảm thấy tốt hơn về chính mình.

Bản quyền nguyên tác: David Ludden Ph.D.
Biên dịch: Tri Tâm thư quán

Facebook Comments

LEAVE A REPLY