SHARE

Trong cuộc sống, tự tin là điều cần thiết. Song, có những người lại tự tin một cách thái quá, họ cho rằng mình là giỏi nhất, luôn ảo tưởng về tầm hiểu biết của bản thân và tỏ thái độ chê bai những người xung quanh. Việc quá tự cao bản thân như thế vô hình trung lại chính là rảo cản để bạn đạt được những thành công trong công việc, cuộc sống, cũng như thiết lập các mối quan hệ. Trong cuốn “Tư duy nhanh và chậm”, Daniel Kahneman cho chúng ta thấy cơ chế của sự tự lừa dối diễn ra một cách tự nhiên và dễ gây nhầm lẫn như thế nào.

“Nassim Taleb không chỉ là một thương nhân, một triết gia, một nhà thống kê học mà còn được coi là một nhà tâm lý học. Trong tác phẩm Thiên nga đen, Taleb đã đưa ra ý niệm về một liên tưởng ngụy biện (narrative fallacy) mô tả những câu chuyện chắp nối trong quá khứ ảnh hưởng tới góc nhìn về thế giới và kỳ vọng của chúng ta về tương lai. Thực chất các liên tưởng ngụy biện được sinh ra từ những nỗ lực không ngừng nhằm lý giải thế giới của chúng ta. Những câu chuyện giải thích mà con người cảm thấy hấp dẫn thường đơn giản; thường cụ thể chứ không trừu tượng, các phẩm chất như tài năng, sự ngu dốt, hay mục đích đóng vai trò quan trọng hơn là may mắn; và hướng sự chú ý vào một số biến cố nổi bật đã xảy ra hơn là vô số rủi ro đã không xảy ra. Bất cứ biến cố lạ lùng nào mới diễn ra đều được xem là một ví dụ điển hình và trở thành cốt lõi của một câu chuyện nhân quả. Taleb cho rằng chính loài người chúng ta tự lừa dối bản thân bằng cách tạo dựng cho quá khứ những giá trị mơ hồ và tin tưởng rằng đó là sự thật.

Các câu chuyện hấp dẫn vẽ ra cho độc giả thấy hành động và mục đích của nhân vật thật đơn giản và liên kết. Bạn luôn dễ dàng cho rằng hành vi của một người chính là cách thể hiện khuynh hướng chung và tính cách cá nhân của người đó – những yếu tố khiến bạn sẵn lòng gán cho các hiệu ứng. Hiệu ứng hào quang được đề cập ở phần trước có công lớn trong việc tạo ra liên kết, bởi vì nó khiến ta có chiều hướng nhận định phẩm cách của cả một con người chỉ qua một hành vi hoặc yếu tố đặc trưng cá biệt. Ví dụ nếu chúng ta có cảm tình với chàng cầu thủ bóng chày đẹp trai, khỏe khoắn kìa thì ta sẽ có xu hướng đánh giá cậu ta ném bóng cũng tốt hơn. Hào quang, tuy vậy cũng có mặt tiêu cực: Nếu ta thấy cầu thủ kia thật xấu xí ta có thể đánh giá khả năng chơi bóng của cậu ta thấp hơn so với thực tế. Hiệu ứng hào quang giúp cho các câu chuyện giải thích trở nên đơn giản, dễ hiểu và mạch lạc bằng cách nhấn mạnh quá mức vào tính nhất quán của các giá trị: Người tốt chỉ làm việc tốt và người xấu chỉ làm việc xấu. Dù được nghe câu khẳng định “Hitler cưng chó và yêu trẻ nhỏ” bao nhiêu lần thì ta vẫn cảm thấy sốc, bởi mọi vết tích của sự tử tế đều đã bị che phủ bởi hiệu ứng hào quang về một con người tàn độc đến vậy. Sự thiếu nhất quán làm giảm khả năng suy nghĩ thả lỏng và sự rành mạch trong cảm xúc của chúng ta.

Bản chất của ảo tưởng chính là chúng ta tin rằng mình hiểu quá khứ, vì thế tương lai cũng trở nên dễ nhận biết hơn. Nhưng trong thực tế, chúng ta hiểu về quá khứ ít hơn chúng ta tưởng rất nhiều.”

Nguyên nhân chính hình thành nên những ảo tưởng này do tính hời hợt trong đánh giá những gì xảy ra. Ta thường nhận thức sự việc không toàn diện như tổng thể nó có. Ở phần mù mờ không rõ ràng, ta mặc định cho chúng những tính chất của phần ta đã biết. Vô hình trung, việc ám thị toàn thể đã khắc ghi những định kiến sai lầm lên bộ não. Nó tạo nên hiệu ứng “biết tuốt” dây chuyền với tất cả những gì xảy ra quanh ta.

Ở ngưỡng đầu bước chân vào đời, việc va chạm với quá nhiều mới lạ và không đầy đủ thông tin khiến ta hoang mang và thường dễ xây dựng định kiến một chiều do thiếu hiểu biết toàn diện. Cách thức khắc phục ảo tưởng là tự xác định rõ với bản thân những gì đã biết và chưa biết, không qua loa đại khái trong việc đánh giá nhận xét bất kỳ việc gì. Ta không bỏ qua khả năng, cũng không đồng bộ hóa một điểm cho toàn diện. Luôn tò mò học hỏi về mọi thứ là cách thức tốt nhất để mở mang chình mình và nhìn nhận thế giới với đúng bản chất của nó.

Facebook Comments

LEAVE A REPLY